برای آنکه جرم جسمانی مثل قتل یا ضرب و جرح علیه شخصی ارتکاب پیدا کند لازم است سه شرط
مهم وجود داشته باشد در ابتدا لازم است آن شخص یک انسان باشد منظور از این شرط آن است که
برای مثال قتل علیه یک شخص زنده انجام شود پس اگر جنایتی بر یک مرده انجام شود صرف نظر
از مجازات دیگری که برای حرمت آن میت و مرده در نظر گرفته شده است مشمول جرم قتل یا
ضرب و جرح نیست شرط دیگر آن است که آن شخص یک شخصی به جز خود مرتکب باشد و با
این حساب ضرب و جرح انسان به خود یا خودکشی از بحث ما خارج می شود و سومین شرط قابل
بحث “محقون الدم” بودن است این که منظور از این شرط چه می باشد و چه قوانین و مقرراتی بر آن
بار می شود مسئله ای است که ما در این مقاله قصد داریم شما را با آن آشنا کنیم.

بیشتر بخوانید : قتل عمد و قوانین مربوط به مشارکت در قتل عمد

مهدور الدم و محقون الدم کیست؟

همانطور که گفته شد یکی از شرایط تحقق جرمی مثل قتل یا ضرب و جرح محقون الدم بودن شخص
قربانی است. منظور از محقون الدم شخصی است که جسم و جان او مورد حمایت قانون باشد و
مهدور الدم دقیقا نقطه ی مخالف محقون الدم است و به معنای شخصی است که خون او هدر باشد.
این دو اصطلاح، برگرفته از فقه اسلامی هستند و در قانون نیز بیان شده اند. بنابراین شخص
مهدورالدم کسی است که اگر به قتل برسد یا مورد ضرب و جرح واقع شود قانون از او حمایت نمی
کند و بنابراین او حقی برای درخواست قصاص یا دیه نخواهد داشت.اما نکته ی مهم آن که اصل بر
این است که قانونگذار از جان تمام اشخاص حمایت به عمل می آورد و قتل یا ضرب جرح آنان
حسب مورد مجازات قانونی خاص خود را دارد. بنابراین اصل بر محقون الدم بودن افراد و حسب
مورد اعمال مجازات قصاص یا دیه است و اشخاص مهدورالدم فقط منحصر به مواردی است که در
قانون شناخته شده است.

انواع و مصادیق مهدورالدم در قانون

مهدور الدم می تواند نسبی یا مطلق باشد بر این اساس:
● مهدورالدم نسبی: منظور از مهدورالدم نسبی فرد مستحق قصاص است که فقط در مقابل
صاحب حق قصاص مهدورالدم است و نه در مقابل دیگران.برای مثال اگر شخصی فرد دیگری را از روی عمد به قتل برساند فقط نسبت به اولیای دم آن مقتول مهدور الدم است و بنابراین فقط اولیای دم اجازه ی قصاص او را دارند و بنابراین آن شخص قاتل نسبت به اشخاص دیگر به جز اولیای دم آن مقتول محقون الدم است و اشخاص دیگر نمی توانند او را قصاص کنند.
● مهدور الدم مطلق: گاهی خون کسی نسبت به همه مباح است و بنابراین هر کسی که فرد مهدورالدم را به قتل برساند قصاص یا دیه ای نخواهد داشت.برای مثال می توان به ساب النبی یا دشنام دهنده به پیامبر اسلام صلی االله علیه و آله و سایر انبیای الهی و ائمه علیهم السلام می باشد که نسبت به هر شنونده ای مهدورالدم محسوب می شود.

چه کسانی در قانون مهدور الدم شناخته شده اند؟

ماده ی ٣٠٢ قانون مجازات اسلامی مصوب ١٣٩٢ پنج دسته از افراد را مهدور الدم معرفی می کند
که مطابق با این ماده قتل این اشخاص موجب قصاص یا دیه نمی باشد این اشخاص عبارتند از:
١.مرتکب جرم حدی که مستوجب سلب حیات است.
٢.مرتکب جرم حدی که مستوجب قطع عضو است، مشروط بر اینکه جنایت وارد شده، بیش از
مجازات حدی او نباشد، در غیر این صورت، مقدار اضافه بر حد، حسب مورد، دارای قصاص و یا
دیه و تعزیر است.
٣.مستحق قصاص نفس یا عضو، فقط نسبت به صاحب حق قصاص و به مقدار آن قصاص نمی
شود.
۴ .متجاوز و کسی که تجاوز او قریب الوقوع است و در دفاع مشروع به شرح مقرر در ماده ١۵۶
این قانون جنایتی بر او وارد شود.
۵.زانی و زانیه در حال زنا نسبت به شوهر زانیه در غیر موارد اکراه و اضطرار به شرحی که در
قانون مقرر است.
مطابق با این ماده پنج مورد از افراد مهدور الدم مشخص شده است که سه مورد از آن ها یعنی موارد
١تا ٣ مهدورالدم مطلق هستند یعنی نسبت به همه ی افراد مهدورالدم هستند در مورد جرم حدی
مستوجب سلب حیات می توان برای مثال به ارتداد اشاره کرد. و در موارد دوم و سوم (جرم حدی
مستوجب قطع عضو و قصاص عضو) باید توجه داشت که مرتکب فقط به میزان حد یا میزان
قصاص مهدور الدم است نه نسبت به اعضای دیگر. برای مثال اگر شخصی پای دیگری را عمدا
قطع کرده باشد فقط نسبت به قطع پا مهدورالدم است نه بقیه اعضا. همچنین شخصی که در بار اول
سرقت حدی انجام داده است به این دلیل که مجازات وی قطع ۴ انگشت دست راست است فقط نسبت
به ۴ انگشت دست راست مهدور الدم است نه بقیه ی اعضا.
موارد چهارم و پنجم مصادیق مهدور الدم نسبی را بیان می کند یعنی در این دو مورد این اشخاص
فقط نسبت به افراد خاصی مهدورالدم هستند. منظور از مورد چهارم و دفاع مشروع حالتی است که
در آن شخصی مورد تهاجم واقع شده و در مقابل آن مهاجم با ارتکاب رفتاری مجرمانه از خود دفاع
می کند برای مثال شخصی برای قتل فرد دیگری به سمت او چاقو می کشد و آن فرد در مقابل برای
دفاع از خود به ناچار و به طور ناگهانی باعث قتل آن شخص می شود در این حالت او بابت اعمال
مجرمانه ای که برای دفاع از خود مجبور به انجام آن ها شده است، با رعایت شرایطی مجازات
نخواهد شد.
مورد پنجم این ماده مربوط به زمانی است که مردی همسر خود را در حال زنا با مرد دیگری
مشاهده کند و علم به تمکین زن داشته باشد در این صورت او می تواند در آن لحظه هر دو آنان را
به قتل برساند البته به شرط آن که زن مجبور نشده باشد و به دور از شرایط اکراه و اضطرار زن
باشد و فقط شوهر زانیه این اجازه را خواهد داشت بنابراین، این مورد نیز از موارد مهدور الدم نسبی
می باشد و اگر شخصی غیر از شوهر زن زنا کار بر زن و مرد زناکار جنایتی وارد آورد قصاص
می شود.

آیا قتل فرد مهدورالدم جایز است؟

اگر چه مهدور الدم و مصادیق آن در قانون بیان شده است اما واقعیت آن است که صدور چنین
مجوزی برای افراد جهت اقدام علیه مرتکبان جرایم می تواند موجب هرج و مرج و حتی سوء استفاده
گردد به همین جهت طبق قانون اگر اشخاص بدون اجازه ی دادگاه و خودسرانه عمل کنند حسب
مورد تعزیر خواهند شد یعنی در صورتی که در دادگاه اثبات شود آن شخص مهدور الدم بوده است
قصاص و دیه از بین می رود اما در مواردی مرتکب تعزیر می شود.

اعدام فرد مهدور الدم

قتل شخص به تصور اشتباه مهدورالدم بودن او

گاهی ممکن است فردی به اشتباه و با تصور مهدور الدم بودن دیگری آن شخص را به قتل برساند در
حالی که او مهدور الدم نبوده است در این حالت مطابق با قانون، مرتکب قصاص نمی شود و تنها
محکوم به پرداخت دیه خواهد شد.

بیشتر بخوانید : قوانین قتل نفس با اعتقاد به مهدور الدم بودن مقتول

نتیجه گیری

یکی از شرایطی که قانون گذار برای تحقق جرم قتل یا ضرب و جرح در نظر گرفته است آن است
که شخص مهدورالدم نباشد و به عبارت دیگر خون شخص مورد حمایت قانون گذار باشد. در قانون
مطابق با فقه اسلامی پنج مورد در نظر گرفته شده است که در این پنج مورد خون اشخاص هدر
محسوب می شود در این مقاله سعی کردیم تا شما را با مفهوم مهدور الدم و مصادیق قانونی آن آشنا
کنیم.

وکیل حقوقی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *